publicidad

 

Página principal
    Historia de los heterodoxos españoles
     Marcelino Menéndez y Pelayo
Página principal Enviar comentarios Ficha de la obra Índice de la obra Anterior Abajo

Notas

100.       Cf. Apéndices.

Anterior


101.       Para comparar con la carta de Osio a Constancio.

     SAN ATANASIO (Historia Arianorum n. 51 y 52, ed. de los Benedictinos [Padua 1777] t. 1 pp. 296 ss.): «Quis canon tradidit Comites ecclesiasticis praeesse rebus aut edicto iudicia eorum, qui episcopi vocantur promulgare? Si namque illud episcoporum decretum est, quid illud attinet ad imperatorem? Quando nam a saeculo res huiusmodi audita est? Quandonam Ecclesiae decretum ab imperatore accipit auctoritatem, aut pro decreto illud habitum est?»

     SAN HILARIO DE POITIERS (Ad Const. l. 1 n. 2 y 6. ed. de los Benedictinos [Venecia 1750] t. 2 p. 422): «Idcirco laboratis (Caesares) et salutaribus consiliis rempublicam regitis, ut omnes, quibus imperatis, dulcissima libertate potiantur. Certe vox exclamantium a tua mansuetudine exaudiri debet, catholicus sum, nolo esse haereticus: christianus sum, non arianus: et melius mihi in hoc saeculo mori, quam alicuius privati potentia dominante castam veritatis virginitatem corrumpere. Aequumque debet videri sanctitati tuae ut qui timent Dominum Deum et divinum iudicium non polluantur aut contaminentur exsecrandis blasphemiis, sed habeant potestatem ut eos sequantur episcopos et praepositos, qui et inviolata conservant foedera caritatis et cupiut perfectam et sinceram habere pacem. Nec fieri potest, nec ratio patitur ut repugnantia congruant, dissimilia conglutinentur, vera et falsa misceantur...»

     El mismo SAN HILARIO (Ad Const. n. 4-7 t. 2 pp. 445 ss.): «Atque utinam illud potius omnipotens Deus actati meae et tempori praestitisses, ut hoc confessionis meae in te atque in Unigenitum tuum ministerium Neronianis Decianisve temporibus explessem! At nunc pugnamus contra persecutorem fallentem, contra hostem blandientem, contra Constantium Antichristum, qui Christum confitetur ut neget, unitatem procurat ne pax sit, haereses comprimit ne christiani sint, sacerdotes honorat ne episcopi sint, Ecclesiae tecta struit ut fidem destruat. Proclamo tibi, Constanti, quod Neroni locuturus fuissem, quod ex me Decius et Maximinus audirent: contra Deum pugnas, contra Ecclesiam saevis, sanctos persequeris, praedicatores Christi odis, religionem tollis, tyrannus non iam humanorum sed divinorum Antichristum praevenis et arcanorum mysteria eius operaris [quandonam en el original (N. del E.)].

Anterior


102.       En estas noticias biográficas de Osio sigo principalmente a Flórez y a Maceda.

Anterior


103.       Constancio. Osio.

     Caracterización del emperador Constancio por AMIANO MARCELINO (Historia XXI 16): «Christianam religionem absolutam et simplicem anili superstitione confundens: in qua scrutanda perplexius quam componenda gratia, excitavit dissidia plurima, quae progressa fusius aluit concertatione verborum: ut catervis Antistitum iumentis publicis ultro citroque discurrentibus per synodos, quas appellant, dum ritum omnem ad suum trahere conantur arbitrium, rei vehiculariae succideret nervos

Anterior


104.       Palabras de Mariana.

Anterior


105.       Mh\ u(pogra/yai de\ kata\ )Aqana/siou (ep. Ad Solitarios).

Anterior


106.       El argumento de Maceda es éste: o la epístola Ad Solitarios fue escrita antes del 357, y en este caso no pudo hablar en ella San Atanasio de la caída de Osio, o fue escrita después, y entonces no pudo mencionar a Leoncio como a persona viva. Maceda se inclina, con buenas razones, a la primera opinión.

Anterior


107.       Cf. MACEDA, pp. 176 ss., y D. PETAVIO, Animadversiones in Epiphanium.

Anterior


108.       «Quoniam de fide placuerat disceptationem fieri, omnia cum sedulitate inquisita et examinata fuere Syrmii, in praesentia Valentis, Ursacii, Germinii, caeterorumque omnium. Constitit ergo unum esse Deum Omnipotentem, sicuti in universo orbe praedicatur, et unum eius unigenitum filium, Dominum nostrum Iesum Christum, ex eo ante saecula genitum... Caeterum quae multos commovet vox, latine quidem dicta substantia, graece autem ousia, hoc est (ut diligentius cognoscatur) illud quod homousion aut homoiousion dicitur, nullam eorum vocum mutationem debere fieri neque de iis sermocinandum in Ecclesia censemus, quod de iis nihil sit scriptum in sacris litteris, et quod illa hominum intellectum et mentem transcendunt...», etc.

Anterior


109.       L. 4 c. 12 y 15.

Anterior


110.       Osio. ALZOG, II. Cf. Segunda fórmula de Sirmio: «Allí se redactó de nuevo un símbolo... la segunda fórmula de Sirmio (la primera databa del 351) a la cual se atribuyó falsamente a Osio, a la sazón desterrado. Este símbolo rechaza las expresiones homoousios y homoiousios como no bíblicas, y que por lo mismo no debían ser empleadas. Y, por más que declarasen que la determinación del Hijo sobrepujaba el humano conocimiento, decidió, sin embargo, que el Padre está más elevado que el Hijo en gloria, en dignidad y en dominación, sólo por su nombre, y que el Hijo le está subordinado del todo.

     Tercera fórmula de Sirmio: «Queriendo Constancio poner término a estas controversias, formó Ursacio en una asamblea de su partido (358) la tercera fórmula de Sirmio, en la cual se pronunciaba, en términos oscuros pérfidamente calculados, por los semiarrianos, declarando que, según la Escritura, el Hijo es en todo semejante al Padre: mas se pasó prudentemente en silencio la sustancia. Semejante perfidia llegó a engañar al anciano Osio, desterrado aún, de manera que se allanó a suscribir la segunda fórmula de Sirmio».a

____________________________

     a La segunda fórmula de Sirmio, en HILAR, De synodis n. 11; ATHANAS., De synodis n. 28; WALCH, Biblioth. Symbolica pp. 133 ss.

Anterior


111.        (Ecori/a, con espíritu áspero, en el original (N. del E.).

Anterior


112.       «Potamius Ulyssiponae civitatis episcopus, primum quidem fidem Catholicata vindicans, [111] postea vero praemio fundi fiscali quem habere concupiverat, fidem praevaricatus est. Hunc Osius de Corduba apud Ecclesias Hispaniarum et detexit et repulit ut impium haereticum. Sed et ipse Osius, Potamii querela accersitus ad Constantium regem minisque perterritus, et metuens, ne senex et dives exilium proscriptionemve pateretur, dat manus impietati et post tot annos praevaricatur in fidem, et regreditur in Hispanias maiore cum auctoritate, habens regis terribilem iussionem, ut si quis eidem Episcopus iam facto praevaricatori minime velit communicare, in exilium mitteretur. Sed ad Sanctum Gregorium, Eliberitanae Civitatis Episcopum constantissimum, fidelis nuntius detulit impiam Osii praevaricationem. Unde non acquievit, memor sacrae fidei ac divini iudicii, in eius nefariam communionem... Erat autem tunc temporis Clementinus Vicarius qui ex conventione Osii, et generali praecepto Regis, Sanctum Gregorium per officium Cordubam iussit exhiberi. Interea fama in cognitionem rei cunctos inquietat, et frequens sermo populorum est: quinam est ille Gregorius qui audet Osio resistere? Plurimi enim et Osii praevaricationem adhuc ignorabant, et quinam esset Sanctus Gregorius nondum bene compertum habebant. Erat etiam apud eos qui illum forte noverant, rudis adhuc Episcopus... Sed ecce ventum est ad Vicarium... et Osius sedet iudex... et Sanctus Gregorius... ut reus adsistit... Magna expectatio singulorum ad quam partem victoria declinaret. Et Osius quidem auctoritate nititur suae aetatis, Gregorius vero nititur auctoritate veritatis. Ille quidem fiducia regis terreni, iste autem fiducia regis sempiterni. Et Osius scripto imperatoris nititur, sed Gregorius scripta divinae vocis obtinet. Et cum per omnia Osius confutatur, ita ut suis vocibus quas... scripserat, vindicaretur, commorus ad Clementinum Vicarium: «Non, inquit, cognitio tibi mandata est, sed executio: vides ut resistit praeceptis regalibus; exequere ergo quod mandatum est, mitte eum in exilium.» Sed Clementinus, licet non esset Christianus, tamen exhibens reverentiam nomini Episcopatus... respondit Osio: «Non audeo (inquiens) Episcopum in exilium mittere, quandiu in Episcopi nomine perseverat. Sed da tu prior sententiam, cum de Episcopatus honore deiiciens, et tunc demum exequat in cura quasi privatum quod ex praecepto Imperatoris fieri desideras.» Ut autem vidit Sanctus Gregorius quod Osius vellet date sententiam, appellat ad verum et potentem iudicem Christum, totis fidei suae viribus exclamans: «Christe Deus, qui venturus es iudicare vivos et mortuos, ne patiaris hodie humanam proferri sententiam adversum me, minimum servum tuum, qui pro fide tui nominis ut reus assistens spectaculum praebeo. Sed ipse, quaeso, in causa tua hodie iudica: ipse sententiam proferre dignaveris per ultionem. Non hoc quasi metuens exilium fieri cupio, cum mihi pro tuo nomine nullum supplicium non suave sit; sed ut multi praevaricationis errore liberentur, cum praesentem et momentaneam videant ultionem.» Et cum multo invidiosius et sanctius Deum verbis fidelibus interpellat, ecce repente Osius, cum sententiam conatur exponere, os vertit, distorquens pariter et cervicem, defessus in terram eliditur, atque illic expirat, aut, ut quidam volunt obmutuit. Inde tamen effertur ut mortuus... Sed et Potamio non fuit inulta sacrae fidei praevaricatio. Denique cum ad fundum properat, quem pro impia fidei subscriptione ab Imperatore meruerat impetrare, dans novas poenas linguae per quam blasphemarat, in via moritur, nullus fructus fundi vel visione percipiens... Sed et Florentius, qui Osio et Potamio iam praevaricatoribus in loco quodam communicavit, dedit et ipse nova supplicia. Nam cum in conventu plebis sedet in throno, repente eliditur et palpitat, atque foras sublatus vires resumpsit. Et iterum et alia vice cum ingressus sedisset, similiter patitur... Nihilominus postea cum intrare perseverasset, ita tertia vice de throno excutitur, ut quasi indignus throno repelli videretur, atque elisus in terram, ita palpitans torquebatur, ut cum quadam duritia et magnis cruciatibus eidem spiritus extorquerentur. Et inde iam tollitur, non ex more resumendus, sed sepeliendus», etc. (Libellus Precum, en FLÓREZ, Esp. Sagrada t. 10 apéndice II).

Anterior


113.       ¿Será este Potamio persona distinta del Lisbonense? El P. Maceda sostiene la identidad.

Anterior


114.       Poi=aj ga\r ou) kaqhgh/sato suno/dou; kai\ le/gwn o)rqw=j ou) pantaj e)/peise; poi=a ti/j )Ekklesi/a th=j tou/tou prostasi/aj ou)k e)/xei mnhmei=a ta\ ka/llista; ti/j lupou/menoj po/te prosh=lqhen au)tw?=, kai\ ou) xai/rwn a)ph=lqe par )au)tou=; ti/j h)/?thse deo/menoj kai\ ou)k a)nexwrese tuxw\n w)=n h)qe/lhse...

          (Apología De fuga sua).

     [Corrijo la acentuación de xai\rwn por la aparecida en el texto (N. del E.).]

Anterior


115.       Sobre la santidad y el culto inmemorial de Osio, véase la segunda disertación de Maceda.

Anterior


116.       Osio.

     Concilio de Sárdica (347), que algunos consideran como ecuménico, aunque no fue recibido como tal en la Iglesia de Oriente (cán. 3, 4, 7, sobre las apelaciones al papa).

     Osio y los sacerdotes romanos Vito y Vicente representan al papa en el concilio de Nicea.

Anterior


117.       «Hosius Episcopus Cordubensis Ecclesiae civitatis Hispaniarum, eloquentiae viribus exercitatus, scripsit ad sororem suam De laude virginitatis, epistolam pulchro ac disserto comptam eloquio. Composuitque aliud opus De interpretatione vestium sacerdotalium, quae sunt in Veteri Testamento, egregio quidem sensu et ingenio elaboratum» (De viris illustribus).

     El P. Maceda (según su costumbre) duda que sean de San Isidoro estos capítulos.

Anterior


118.       Al tratar de Osio, no he hecho mérito de la carta de Eusebio Vercellense a Gregorio Iliberitano, donde se leen estas palabras: Transgressori te Hosio didici restitisse et pluribus cedentibus Arimino in communicatione Valentis et Ursatii..., porque esta carta es tenida por apócrifa; y bastaría a demostrarlo el anacronismo de suponer vivo a Osio en la fecha del concilio de Rímini, cuando dormía en el sepulcro desde 357.

     Vindicaron a Osio, además de Flórez y de Maceda, el cardenal Baronio, el Dr. Aldrete, D. Francisco de Mendoza, el cardenal Aguirre, Gómez Bravo, Sánchez de Feria y otros españoles y extranjeros, entre éstos Josafat Massaro.

Anterior


119.       Véanse acerca de Lucila las epístolas de San Agustín, y especialmente las que llevan los números 43, 47, 57, 58, 60, 61, 70; 108, 109, 110, 111, 112, 120, etc., en la ed. maurina.

Anterior


120.       Donatistas.

     Primer recurso a la autoridad secular. Le interpuso Mayorino. Cf. TILLEMONT, t. 6 n. 4. Historia de los donatistas.

     Constantino admitió la apelación e hizo que el asunto se examinase en Milán (315).

Anterior


121.       Turbas donatistas. Los circumcelliones, circelliones o milites Christi agnostici.

Anterior


122.       Leyes de Honorio (404) contra los donatistas.

Anterior


123.       «Hoc apud Carthaginem post ordinationem Caeciliam factum esse, nemo est qui nesciat: per Lucillam scilicet, nescio quam, feminam factiosam, quae ante concussam persecutionis turbinibus pacem, dum adhuc in tranquillo esset Ecclesia, cum correctionem Archidiaconi Caeciliani ferre non posset, quae ante spiritualem cibum et potum, os nescio cuius Martyris, si tamen Martyris, libare dicebatur, et cum praeponeret calici salutari os nescio cuius hominis mortui, etsi Martyris sed necdum vindicati, correpta, cum confusione, irata discessit. Irascenti et dolenti, ne disciplinae succumberet, occurrit [116] subito persecutionis irata tempestas...» Sigue contando la elección de Ceciliano, y añade: «Convocantur supra memorati seniores qui faucibus avaritiae commendatam ebiberant praedam. Cum reddere cogerentur, subduxerunt communioni plebem. Non minus et ambitores quibus et ordinari non contigit, necnon et Lucilla... cum omnibus suis, potens et factiosa femina, communioni miscere noluit... Schisma igitur illo tempore confusae mulieris iracundia peperit, ambitus nutrivit, avaritia roboravit... Sic exitum est foras et altare contra altare erectum est, et ordinatio illicite celebrata, et Maiorinus qui Lector in Diaconio Caeciliani fuerat, domesticus Lucillae, ipsa suffragante, Episcopus ordinatus est a traditoribus qui in Concilio Numidiae...» et cetera. (S. OPTATI AFRI., De schismate Donatistarum l.1, en el t. 4 n. 344 col. 2.ª de la Max. Coll. Vet. Pat., Lugd. 1677).

Anterior


124.       Libellus Precum, en FLÓREZ, t. 10 apéndices.

Anterior


125.       Acerca de San Gregorio Bético, véase NICOLÁS ANTONIO, Bibliotheca Hispana Vetusta p. 138; FLÓREZ, España Sagrada t. 12 tr. 37 c. 3.

Anterior


126.       Bórrese la palabra racionalismo, porque es anfibológica y puede inducir a contradicción. Los gnósticos no procedían dialécticamente, pero eran racionalistas, en cuanto que todo lo fiaban a la razón.

Anterior


127.       Ko\smoj en el original (N. del E.).

Anterior


128.       Véase La Kabbale ou philosophie religieuse des Hébreux, por FRANCK, y los Diálogos sobre la Cábala y el Zohar (1852), escritos por el sabio judío LUZZATTO.

Anterior


129.       Gnosticismo. SCHMIDT, Die griechischen christlichen Schriftsteller: koptischgnostiche Schriften: erster Band: Die Pistis Sophia, die beiden Bächber des Jeu, Undekantes altgnostiches Werk, von Lic. Carl Schmidt (Leipzig, 1905, 4.º).

Anterior


130.       Histoire critique du gnosticisme et de son influence sur les sectes religieuses et philosophiques des six premiers siècles de l'êre chrétienne..., par JACQUES MATTER (París 1828), tres tomos en 8.º La segunda edición, Estrasburgo, viuda LEVRAULT, tres tomos en 8.º, está muy aumentada.

Anterior


131.       Gnósticos. TERTULIANO (De Praescriptionibus haereticorum c. 17): «Ista haeresis non recipit quasdam Scripturas (sacras); et si quas recipit, non recipit integras; adiectionibus et detractionibus ad dispositionem instituti sui intervenit: et si aliquatenus integras praestat nihilominus diversas expositiones commenta convertit

Anterior


132.       Matter trae buen número en el tercer tomo de su obra.

Anterior


133.       Matter hace notar las relaciones de la gnosis siria con la teología y la cosmología de los fenicios, tal como las conocemos por los fragmentos de Sanchoniaton. Yo no puedo detenerme en tantos pormenores.

Anterior


134.       Distinguiendo entre el hombre hylico y el pneumático.

Anterior


135.       Ek , con mayúscula y sin espíritu, en el original (N. del E.).

Anterior


136.       Dictionnaire des Apocryphes, del abate MIGNE, t. 2.

Anterior


137.       ¡Hermosa alegoría de la ciencia humana, perdida siempre por investigar más de lo justo!

Anterior


138.       Los ofitas tenían una representación gráfica (schema, que dicen los pedantes krausistas) del mundo intelectual, según su sistema. Llamábase diagramma; la describe ORÍGENES (l. 6 Contra Celso) y la reproduce en una lámina Matter.

Anterior


139.       Frase del célebre poeta TOMÁS MOORE (Travels of irish gentleman in research of religion).

Anterior


140.       La doctrina maniquea fue expuesta por el maestro mismo en la epístola Fundamenti, que nos ha conservado San Agustín en su refutación, y en otra epístola que copia SAN EPITAFIO (Haeres. 66). De Fausto hay un escrito, que reproduce San Agustín en el libro contra aquel hereje.

     Véanse, además, para la parte histórica, BEAUSOBRE, Histoire critique du Manicheisme, y MATTER, Histoire critique du gnosticisme.

     Pueden consultarse también con fruto: LEWALD, Commentatio de doctrina gnostica (Heidelberg 1818); NEANDER, Desarrollo genético de los principales sistemas del gnosticismo (en alemán, Berlín 1818); BELLERMAN, Sobre las piedras abraxas (en alemán, Berlín 1920 ss.). Todas estas obras, y aun la primera edición de Matter, son anteriores al [132] descubrimiento de la fuente capital sobre el gnosticismo, que es: Origenis Philosophumena sive omnium haeresum refutatio. E codice Parisino nunc primum edidit Emmanuel Miller. Oxonii e Typographeo Academico, MDCCCLI, XII + 348 páginas.

     Desde el l. 5 en adelante comienza a hablar de los gnósticos. Muchos atribuyen esta obra, no a Orígenes, sino a San Hipólito.

Anterior


141.       Véase en el apéndice lo que San Ireneo dice de este teósofo Marco, para que se compare su doctrina con la de los gnósticos españoles.

Anterior


142.       Exposición de MATTER (t. 2 p. 311).

Anterior


143.       «Qui (gnostici) per Marcum Aegyptium Galliarum primum circa Rhodanum, deinde Hispaniarum nobiles foeminas deceperunt» (In Isaiam c. 64). Esto dice San Jerónimo con referencia a San Ireneo (l. 1 c. 9), que indudablemente se refiere al otro Marco: «Talia autem dicentes et operantes... et in iis quoque, quae sunt secundum nos regiones Rhodanenses, multas seduxerunt mulieres

     Primus eam (gnosticorum haeresim) intra Hispanias Marcus intulit Aegypto profectus, Memphi ortus. Huius auditores fuere Agape quaedam non ignobilis mulier et rhetor Helpidius. Ab his Priscillianus est institutus...» (SEVERO SULPICIO, Hist. Sac. l. 11).

     «In Hispania Agape Elpidium, mulier virum, caecum caeca duxit in foveam, successoremque sui Priscillianum habuit» (SAN JERÓNIMO, ep. Ad Ctesiphontem, 43 en la ed. de SAN MAURO).

     «Ostendens... Marcum quemdam, Memphiticum, magicae artis scientissimum, discipulum fuisse Manis et Priscilliani magistrum» (SAN ISIDORO, De viris illustribus c. 15). Dice esto el Doctor de las Españas refiriéndose a Itacio.

     Paréceme que el mismo San Jerónimo no está libre de confusión en lo que se refiere a los dos Marcos; el primero vivió en el siglo II, al paso que el maestro de Prisciliano debió florecer en los principios del siglo IV. Claro es que San Ireneo no podía hablar de él como no fuera en profecía. Todo lo que dice de Marco tiene que referirse al discípulo de Valentino. Girvés los distingue bien, y le sigue Ferreiro.

     Si San Jerónimo no los confundió, hay que admitir forzosamente que también el primitivo Marco estuvo en las Galias y en España. Véase, si no, este párrafo de la carta de San Jerónimo a Teodora, viuda de Lucinio (53 de la edición de San Mauro):

     «Et quia haereseos semel fecimus mentionem qua Lucinius noster dignae eloquentiae tuba praedicari potest, qui spurcissima per Hispanias Basilidis haeresi saeviente et instar pestis et mortis totas intra Pyrenaeum et Oceanum vastante provincias, fidei ecclesiasticae tenuit puritatem, nequaquam suscipiens Armagil, Barbelon, Abraxas, Balsamum, et ridiculum Leusiboram, caeteraque magis portenta quam nomina quae ad imperitorum, et muliercularum animos concitandos, et quasi de Hebraicis fontibus hauriunt barbaro simplices quosque terrentes sono, ut quod non intelligunt, plus mirentur? Refert Irenaeus, vir Apostolicorum temporum, et Papiae auditoris Evangelistae Johannis discipulus. Episcopusque Ecclesiae Lugdunensis, quod Marcos quidam de Basilidis Gnostici stirpe descendens, primum ad Gallias venerit, et eas partes per quas Rhodanus et Garumna fiuunt, sua doctrina maculaverit; maxime nobiles feminas, quaedam in occulto mysterio repromittens hoc errore seduxerit, magicis artibus et secreta corporum voluptate amorern sui concilians. Inde Pyrenaeum transiens, Hispanias occupavit, et hoc studio habuerit ut divitum domus, et in ipsis feminas maxime appeteret...» (y se refiere a la obra Adversus omnes haereses).

Anterior


144.       Consta esta fecha por el Cronicón de SAN PRÓSPERO DE AQUITANIA.

Anterior


145.       «Ab his Priscillianus est institutus, familia nobilis, praedives opibus, acer, inquiens, facundus, multa lectione eruditus, disserendi ac disputandi promptissimus. Felix profecto si non pravo studio corrupisset optimum ingenium: prorsus multa in eo animi et corporis bona cerneres. Vigilare multum, famem ac sitim ferre poterat, habendi minime cupidus, utendi parcissimus. Sed idem vanissimus et plus iusto inflatior prophanarum scientia: quin et magicas artes ab adolescentia eum exercuisse creditum est» (SULP. SEV., Historia Sagrada, l. 2, en el t. 16 de la Bibliotheca Veterum Patrum). Sigo la edición lugdunense.

Anterior


146.       Ep. Ad Ctesiphontem adversus Pelagium.

Anterior


147.       Dábales Prisciliano nombres simbólicos, v.gr., Bálsamo, Barbelón, Tesoro, Leusibora.

Anterior


148.       Véase acerca de este obispo el t. 10 de la España Sagrada pp. 208-212.

Anterior


149.       Dícelo Sulpicio Severo, pero no está en los cánones que hoy tenemos (cf. Collectio canonum Ecclesie Hispanae, ed. 1808 p. 303), señal indudable de haberse perdido algunos.

Anterior



    Historia de los heterodoxos españoles
     Marcelino Menéndez y Pelayo
Página principal Enviar comentarios Ficha de la obra Índice de la obra Anterior Arriba
Marco legal